فرهنگی و ادبیهنر

کمانچه | معرفی سازهای محلی شمال خراسان

نویسنده : مهرانه مژدکانلو

موسیقی کردی خراسان که سراسر شمال خراسان، یعنی از سرخس تا شمال گنبد کاووس و از باجگیران و درگز تا نیشابور و سبزوار را در بر می گیرد،

از اصالت و ویژگی خاصی برخوردار است.

گاهی شنونده را به اوج عرفان و معنویات و عالم ملکوتی سیر میدهد.

زمانی در غم، هجران و سوز و گداز،اشک چشم شنونده را سرازیر می کند وزمانی به اوج شادی،رقص و پایکوبی وا می دارد.

این اصالت و گستردگی از تاریخ پرفراز و نشیب و سرزمین های پست و بلند،کوهستان ها و جلگه ها،کوچ ها و جابجایی و برخورد با اقوام و ملل مختف،طبیعت و آبشارها و نغمه پرندگان و… نشات گرفته است.

موسیقی کردی خراسان چهارجنبه دارد: دینی،رزمی،بزمی و سوگی

هر یک ازین چهار اصل نیز به مقام ها،آهنگ ها و شاخه های متعددی تقسیم می گردد.

سازهای زهی رایج در میان کردهای خراسان عبارتند از: کمانچه، دوتار،شش تار،تنبور(که چهار سیم دارد و اکنون در بین کرد های غرب کشور معمول است).

سازهای بادی که در میان کردهای خراسان رواج داشته است و دارد عبارتند از:کرنای،سورنا،شاخ نفیر،نی هفت بند،دوزله(قوشمه)،نای نوازان می باشد.

معرفی کمانچه:

تاریخچه:

نخستین نشانه های تاریخی درباره این ساز در کتاب “موسیقی الکبیر” اثر ابونصرفارابی در سده چهارم هجری دیده شده است

کمانچه در دوران صفویه و قاجاریه جزو سازهای اصلی موسیقی ایران بوده است.

این ساز در سال ۱۳۹۶ به ثبت جهانی در سازمان یونسکو رسید.کمانچه از جمله سازهای زهی-آرشه ای است و جنس قسمت های مختلف آن چوب،پوست،استخوان و فلز است.

کمانچه را در حالت نشسته می نوازند،به طوری که نوازنده،ساز را به طور عمودی در دست چپ می گیرد و انگشت های همین دستش در طول دسته حرکت میکند و آرشه(کمانه)را با دست راست به صورت افقی در حرکات رفت و برگشت،بر سیم ها می کشد.

کمانچه پایه ای به شکل میله ای فلزی نیز دارد که زائده پهن انتهای آن روی پا یا زمین قرار می گیرد.

این ساز را معمولا از چوب کهنه و عمل آمده درختان توت و افرا می سازند.طول کمانچه از پایه فلزی تا صراحی(قسمت بالای سرپنجه)حدود۷۵سانتی متر است.

قسمت اصلی کمانچه کاسه آن است که به صورت های مختلف ساخته می شود.کاسه کمانچه هنوز از نظر جنس چوب،اندازه ها و شکل یکسان تثبیت شده نیست.

از نظر شکل،کاسه ها را به صورت کروی یا مخروط ناقص درست می کنند.کاسه هایی که به شکل مخروط ناقص درست می کنند. کاسه هایی که به شکل مخروط ناقص هستند اکثرا پشت باز ساخته می شوند.

کمانچه دارای چهار سیم است که و در نتیجه چهار گوشی ذوی دسته کمانچه قرار می گیرد و این سیم ها پس از رد شدن از روی شیطانک و عبور از روی دسته و کاسه به سیم وصل می شوند.

روی دهانه کمانچه پوست کشیده می شود و جنس آن معمولا پوست شکم گاو،پوست ماهی،پوست آهو و… است.

خرک روی پوست قرار می گیرد و سیم ها با فشار خرک را به پوست می چسبانند.کمانچه به وصیله یک پایه که در قسمت سیم گیربه کاسه وصل شده است،روی پای نوازنده قرار می گیرد.

آرشه کمانچه که اسم اولیه اش کمانه بوده است،تشکیل شده از یک چوب که از یک طرف انحنا دارد با بلندی ۶۰ سانتی متر و جنس موی آن معمولا موی دم اسب است.

چگونگی صدای کمانچه به عواملی بستگی دارد که بعضی از آنها از این قرارندکه جنس چوب، ضخامت در نقاط مختلف کاسه، شکل کاسه، اندازه کاسه، چگونگی سطح کاسه از نظر تراش، نوع و ضخامت پوست، جنس و شکل و اندازه و محل قرار گرفتن خرک، چگونگی شیطانک، جنس سیم، زاویه اتصال دسته به کاسه.

توضیحات:

خرک :

قطعه ای از جنس چوب یا استخوان معمولا به طول۴ وارتفاع۲ سانتی متر که با پایه کوچک خود روی پوست قرار می گیرد.

خرک را در این ساز کمی کج قرار می دهند،

به صورتی که طول سیم اول را کمتر و طول سیم چهارم را زیادتر کنند.

روی خرک شیارهای کم عمقی وجود دارند که فاصله سیم ها را نسبت به هم ثابت نگه می دارند.

گوشی ها:کمانچه ۴ عدد گوشی به تعداد سیم های ساز و به صورت میخ سرپهن از جنس چوب دارد که ۲ به ۲ در طرفین سرپنجه قرار گرفته اند.

شیطانک:

استخوان یا چوب باریک و کم ارتفاعی است به عرض دسته که بین سرپنجه و دسته قرار دارد و سیم ها از روی شیارهای کم عمق آن عبور می کنند و به گوشی ها می روند.

از شاخص ترین کمانچه نوازان ایران می توان به حسین خان اسماعیل زاده،علی اصغر بهاری،مجتبی میرزاده،کیهان کلهر و اردشیر کامکار اشاره کرد.

و همچنین شاخص ترین کمانچه نوازان کرمانج میتوان به استاد مرحوم خلیل یوسفی و زنده یاد ولی رحیمی و نوازنده معاصر جناب آقای مهدی فروزان فر اشاره کرد.

برچسب ها
نمایش بیشتر

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

بستن
بستن